{"type":"doc","content":[{"type":"paragraph","content":[{"type":"text","marks":[{"type":"bold"}],"text":"Firaz Baran"}]},{"type":"paragraph","content":[{"type":"text","marks":[{"type":"bold"}],"text":"“Şînô Marôşe” "},{"type":"text","text":"adlı kitap Mart 2024'te Konstantinapol'de yayımlandı. Kitabın yazarı Hüseyin Torun'dur. Ceren Kitap tarafından yayımlanan kitap toplam 292 sayfadır."}]},{"type":"paragraph","content":[{"type":"text","text":"Yazar Pazarcık'lıdır. Maraş Kürtlerinin çektiği acıları anlatan ağıt ve şiirleri derlemiştir. Kitap, Berfiratê şivesiyle ve Türkçe olarak yazılmış 150 ağıt ve şiiri içermektedir. "},{"type":"text","marks":[{"type":"italic"}],"text":"Yazar, bu ağıt ve şiirleri kitaplardan, dergilerden, gazetelerden, kasetlerden ve CD'lerden derlemiştir. "},{"type":"text","text":"Bunlardan "},{"type":"text","marks":[{"type":"bold"}],"text":"33'ü Berfiratê şivesiyle "},{"type":"text","text":"ile yazılmıştır."}]},{"type":"paragraph","content":[{"type":"text","text":"Kitabın adı "},{"type":"text","marks":[{"type":"bold"}],"text":"Hacı Taş"},{"type":"text","text":"'ın bir şiirinden alınmıştır. Taş, "},{"type":"text","marks":[{"type":"bold"}],"text":"“Şîna Maraşê” "},{"type":"text","text":"adlı bir şiir yazmış ve usta sanatçı "},{"type":"text","marks":[{"type":"bold"}],"text":"Hozan Şêxo "},{"type":"text","text":"bu sözleri bir ağıt şeklinde bestelemiştir. Hozan Şêxo birkaç yıl önce "},{"type":"text","marks":[{"type":"bold"}],"text":"“Şêraz” "},{"type":"text","text":"adlı bir albüm hazırlamıştı. Bu ağıt o albümde yer almaktadır. Albümün müzik yapımcısı ise "},{"type":"text","marks":[{"type":"bold"}],"text":"Hakan Akay"},{"type":"text","text":"'dır."}]},{"type":"paragraph","content":[{"type":"text","text":"Berfiratê şivesine özgü bir ses var. Bu sesin rengi A ve O sesinin arasına tekabül ediyor. Maraşlılar arasında bazı insanlar bu sesi A olarak yazıyor. Bazıları O, bazıları Ô ve bazıları Â şeklinde yazıyor. "},{"type":"text","marks":[{"type":"bold"}],"text":"Hozan Şêxo, Ô şeklinde yazmış û Hüseyin Torun da aynı şekilde kitabına almış. "},{"type":"text","text":"Ağıdın sözleri aşağıdadır "},{"type":"text","marks":[{"type":"italic"}],"text":"(Hüseyin Torun, Sayfa 70):"}]},{"type":"paragraph","content":[{"type":"text","marks":[{"type":"bold"}],"text":"Şînô Marôşe"}]},{"type":"paragraph","content":[{"type":"text","marks":[{"type":"bold"}],"text":"Gotin: Haci Taş"}]},{"type":"paragraph","content":[{"type":"text","marks":[{"type":"bold"}],"text":"Muzik: Hozan Şêxo"}]},{"type":"paragraph","content":[{"type":"text","text":"Sar ma top bun huro awre wû xof û raşa"}]},{"type":"paragraph","content":[{"type":"text","text":"Mirin bóróndin la sar óxó Maróşe"}]},{"type":"paragraph","content":[{"type":"text","text":"Oné óné av çi zulma lê ônê"}]},{"type":"paragraph","content":[{"type":"text","text":"Bóv û biró qurşin kirin"}]},{"type":"paragraph","content":[{"type":"text","text":"Zórri óvitna birôşe"}]},{"type":"paragraph","content":[{"type":"text","text":"Av çi dardi bê darmón ônê"}]},{"type":"paragraph","content":[{"type":"text","text":"*"}]},{"type":"paragraph","content":[{"type":"text","text":"La min la min dóye la min"}]},{"type":"paragraph","content":[{"type":"text","text":"Kas nówîzi qirînó min"}]},{"type":"paragraph","content":[{"type":"text","text":"Or wa mól ú cónem xistin"}]},{"type":"paragraph","content":[{"type":"text","text":"Gi şawitóndin bar çóve min"}]},{"type":"paragraph","content":[{"type":"text","text":"*"}]},{"type":"paragraph","content":[{"type":"text","text":"Dar û dor çawiróndin wa dór û barón"}]},{"type":"paragraph","content":[{"type":"text","text":"Pêsire jinón jê kirin wa çak û kêrón"}]},{"type":"paragraph","content":[{"type":"text","text":"Ônê ónê ónê av çi zulma lê ónê"}]},{"type":"paragraph","content":[{"type":"text","text":"Buke wa zóri zik darkirin wa xançarón û bivirón"}]},{"type":"paragraph","content":[{"type":"text","text":"*"}]},{"type":"paragraph","content":[{"type":"text","text":"Lo xwóde wo tu ma da bîni tî la ku ye"}]},{"type":"paragraph","content":[{"type":"text","text":"Xwînó ma la rek û nólón çûye"}]},{"type":"paragraph","content":[{"type":"text","text":"Ôné ónê av çi zulma lê ónê"}]},{"type":"paragraph","content":[{"type":"text","text":"Dóyîkón dast la ta havkirin"}]},{"type":"paragraph","content":[{"type":"text","text":"Çimó tu kkar û kür bûye,"}]},{"type":"paragraph","content":[{"type":"text","text":"Av çi hóla lo Xódewo"}]},{"type":"image","attrs":{"src":"https://pub-5dbeb11e76d1432da257f0a38a434685.r2.dev/uploads/1783610787351-479c5dae-0dec-49b7-b089-9df8a2785260.webp","alt":null,"title":null,"width":null,"height":null}},{"type":"paragraph","content":[{"type":"text","marks":[{"type":"bold"},{"type":"italic"}],"text":"Hozan Şêxo. (Fotoğraf, sanatçının Facebook sayfasından alınmıştır.) "},{"type":"text","marks":[{"type":"italic"}],"text":"Hozan Şêxo Pazarcık'lıdır. Bizim için önemli bir gurur kaynağıdır. Neden? Çünkü O, Kürt müziği içinde "},{"type":"text","marks":[{"type":"bold"},{"type":"italic"}],"text":"Kürtçe politik eserler üreten "},{"type":"text","marks":[{"type":"italic"}],"text":"ve söyleyen "},{"type":"text","marks":[{"type":"bold"},{"type":"italic"}],"text":"ilk kuşak sanatçılardan "},{"type":"text","marks":[{"type":"italic"}],"text":"biridir. Onun dışında, Kürt müziği içinde "},{"type":"text","marks":[{"type":"bold"},{"type":"italic"}],"text":"özgün bir yere sahiptir. "},{"type":"text","marks":[{"type":"italic"}],"text":"Çünkü, Hozan Şêxo "},{"type":"text","marks":[{"type":"bold"},{"type":"italic"}],"text":"büyük bir bestekârdır. "},{"type":"text","marks":[{"type":"italic"}],"text":"Sanatçı, güzel bir sese sahiptir ve telli enstrümanlara (cura, tenbûr vd.) hakimdir. Son olarak Hozan Şêxo için şunu yazmalıyız: "},{"type":"text","marks":[{"type":"bold"},{"type":"italic"}],"text":"O, Berfiratê şivesiyle yaptığı albümlere büyük yatırımlar yapmıştır. "},{"type":"text","marks":[{"type":"italic"}],"text":"Bu albümleri hazırlarken Kürt müziğinin en önemli aranjörleri ve müzisyenleriyle çalışmış, masraftan kaçınmamış ve müziğimizi modern saundlarla dinleyicilerine sunmuştur."}]},{"type":"paragraph","content":[{"type":"text","marks":[{"type":"bold"}],"text":"Berfiratê Şivesi"}]},{"type":"paragraph","content":[{"type":"text","text":"Berfiratê lehçesi, Fırat Nehri'nin batı bölgesinde konuşulmaktadır. Kürtler bu lehçeyi Afrîn, Anteb, Elbistan, Meletî, Semsûr, Konya, Kırşehir, Yozgat, Çorum, Sarız ve Gürün'de konuşmaktadır."}]},{"type":"paragraph","content":[{"type":"text","text":"Ankara'da 102 Kürt köyü vardır. Bunların yarısının Fırat lehçesiyle konuştuğu söylenebilir. İlginçtir ki, Kurmêş (Dêrsim) köyü de Berfiratê şivesini kullanmaktadır. Bu şehirler arasında dilde bazı küçük farklılıklar olsa da, herkes birbirini kolayca anlamaktadır."}]},{"type":"paragraph","content":[{"type":"text","text":"Bu nedenle, Hüseyin Torun'u kitabında şivemizle söylenen ve yazılan 33 şiir ve ağıdı bir araya getirdiği için kutluyorum. Ancak bir üzüntüm var. O da şu "},{"type":"text","marks":[{"type":"italic"}],"text":"(Üzüntüm yazarla ilgili değil, şiirlerimizle ilgilidir):"}]},{"type":"paragraph","content":[{"type":"text","marks":[{"type":"bold"}],"text":"Maraş'ta Şiir Dili Zayıflamış"}]},{"type":"paragraph","content":[{"type":"text","text":"İnsan kitapta yer alan Kürtçe şiirleri ve ağıtları okuduğu zaman "},{"type":"text","marks":[{"type":"bold"}],"text":"Maraş'ta Kürtçe şiirin estetik, içerik ve kelimeleri ifade etme açısından gerilediğini görüyor. "},{"type":"text","text":"Bu, Kürtler ve Kürtçe üzerinde uygulanan kültür kırımının bir sonucudur. Günümüzde dünyada en çok konuşulan dil İngilizce'dir. İngilizce dünyada 100 yıl yasaklansa ve insanlar 100 yıl sonra İngilizce şiir yazsalar, İngilizce de aynı durumu yaşar. "},{"type":"text","marks":[{"type":"bold"}],"text":"Şiir dilimizin gerilemesi şairlerimizin değil, dilimizi yasaklayan Türkiye Hükümetlerinin suçudur."}]},{"type":"paragraph","content":[{"type":"text","text":"Roma Reş (Türkiye devleti) dilimizi yasakladı ve Türkçe'yi teşvik etti. Bu nedenle dilimizi kullanmadık ve dilimiz zayıfladı. Bu büyük bir sorundur. Sadece ulusal statü kazanarak çözülebilir. Statü kazanırsak Kürtçe okullar açacağız. O zaman dilimiz yeniden gelişecek."}]},{"type":"paragraph","content":[{"type":"text","marks":[{"type":"bold"}],"text":"Bu konu bir özeleştiriyi de hak ediyor. "},{"type":"text","text":"Maraş Kürtlerinin çoğu Avrupa ve Kanada'da yaşıyor. Kürtçe buralarda yasak değil. Avrupa'daki her Maraş köyü kendi derneğini ve vakfını kurdu. Bu dernekler ve vakıflar Kürtçe için projeler üretmelidir."}]},{"type":"paragraph","content":[{"type":"text","text":"Ebeveynler çocuklarıyla Kürtçe konuşmalıdır. Çünkü bazı ailelerimiz Kürtçe bilmelerine rağmen çocuklarıyla Türkçe, Almanca, İngilizce, İtalyanca, Fransızca konuşuyorlar. "},{"type":"text","marks":[{"type":"bold"}],"text":"Burada Türk devleti yok. Kısacası, hatalarımızı da görmeli ve bir çözüm bulmalıyız."}]},{"type":"image","attrs":{"src":"https://pub-5dbeb11e76d1432da257f0a38a434685.r2.dev/uploads/1783613845768-59ca1462-d1f3-4611-94d8-011b0846d080.webp","alt":null,"title":null,"width":null,"height":null}},{"type":"paragraph","content":[{"type":"text","marks":[{"type":"italic"}],"text":"Araştırmacı-Yazar Mehmet Bayrak Bonn'daki evinde çalışırken... "},{"type":"text","marks":[{"type":"bold"},{"type":"italic"}],"text":"Foto: Firaz Baran"}]},{"type":"paragraph","content":[{"type":"text","marks":[{"type":"bold"}],"text":"Mehmet Bayrak'ın Yorumu"}]},{"type":"paragraph","content":[{"type":"text","marks":[{"type":"bold"}],"text":"Hüseyin Torun"},{"type":"text","text":"'un kitabında "},{"type":"text","marks":[{"type":"bold"}],"text":"Araştırmacı-Yazar Mehmet Bayrak"},{"type":"text","text":"'ın bir makalesi de paylaşılmış. Makalenin başlığı şöyle: "},{"type":"text","marks":[{"type":"italic"}],"text":"\"İç Toroslar'da Kürt Kızılbaşların Şin Geleneği.\" "},{"type":"text","text":"Bu yazıyı okuduktan sonra Sayın Bayrak'ı aradık ve kendisiyle konu hakkında sohbet ettik. Bayrak, yazılı dilin aşamalarına dair ilginç bir analiz yaptı ve şöyle dedi:"}]},{"type":"paragraph","content":[{"type":"text","marks":[{"type":"italic"}],"text":"“Kürt toplumu çok zengin bir halk edebiyatı yaratmıştır. Acılarını, sevinçlerini, kederlerini ve isyanlarını şiir, şarkı ve ağıtlarla ifade etmiştir. Bu zenginliğin önemli bir kısmı yasaklar ve asimilasyon politikaları nedeniyle kaybolmuştur. Bunu en açık şekilde İç Toros bölgesinde görüyoruz. Kürt edebiyatı ve müziği yasaklanmış ve Kürt halkının değerleri Türkçe ile değiştirilmiştir. Bölgedeki yazılı dil şu aşamalardan geçmiştir: "},{"type":"text","marks":[{"type":"bold"},{"type":"italic"}],"text":"Öncesinde Kürtçe ve Osmanlıca yazıyorlardı. Yasaklardan sonra Kürtçe düşünüyor ve Türkçe yazıyorlardı. 70'lerden sonraki nesil de Türkçe düşünüyor ve Türkçe yazıyor. "},{"type":"text","marks":[{"type":"italic"}],"text":"İçinden geçtiğimiz bu acı süreç devam ediyor.”"}]},{"type":"paragraph","content":[{"type":"text","text":"Mehmet Bayrak'a, kitabın yazarı Hüseyin Torun'u ve kitaba adını veren şiirin (Şîna Mereşê) bestekârı Hozan Şêxo'yu da sorduk. Bayrak şöyle konuştu: "},{"type":"text","marks":[{"type":"italic"}],"text":"\"Maraş Katliamı üzerine Aziz Tunç üç eser yayınladı. Katliamın boyutlarını anlamak açısından önemli çalışmalar ve belgelerdir. Özellikle de katledilen 119 insanımızı tek tek araştırması önemli bir çalışmadır. Hüseyin Torun da Maraş Katliamı üzerine yakılan ağıtları ve yazılan şiirleri derledi. Her biri bir yerde olan bu şiir ve ağıtların bir kitapta bir araya gelmesi ve gün yüzüne çıkması önemlidir.\""}]},{"type":"paragraph","content":[{"type":"text","text":"Mehmet Bayrak, Hozan Şêxo'yu da şu sözlerle anlattı: "},{"type":"text","marks":[{"type":"italic"}],"text":"\"Hozan Şêxo ile çok uzun yıllara dayalı bir dostluğumuz vardır. Bir aile gibiyiz. Bu samimiyetimizden bağımsız olarak söyleyeyim: Şêxo, çok önemli bir bestekârdır. Kürt müziğinin belli başlı isimleri sayılırsa, bunlardan biri de Şêxo'dur. "},{"type":"text","marks":[{"type":"bold"},{"type":"italic"}],"text":"Bu değerde bir müzik insanının son albümlerini Berfiratê şivesi ile vermesi de çok anlamlı. "},{"type":"text","marks":[{"type":"italic"}],"text":"Yöre Kürtçesine büyük değer verdi ve bu uğurda büyük bir emeğin sahibi oldu. Müzikte eser üretebilirsiniz ama bunu kamuoyuyla buluşturmak pahalı bir uğraştır. Şêxo hiçbir kuruma yaslanmadan, tamamen kendi emeğiyle albümlerini hazırladı. Bu da onun yöre Kürtçesine olan sevgisini, Kürt müziğinin gelişmesi için ortaya koyduğu özveriyi göstermektedir.\""}]},{"type":"paragraph","content":[{"type":"text","marks":[{"type":"bold"}],"text":"Bir Eleştiri ve Öneri"}]},{"type":"paragraph","content":[{"type":"text","text":"Yazımızı bir eleştiri ve öneriyle noktalayalım..."}]},{"type":"paragraph","content":[{"type":"text","text":"Yıl olmuş 2026, artık azalmış olsa da, halen Kürt toplumu içinde Berfiratê şivesiyle dalga geçen dostlarımıza ve komşularımıza rastlayabiliyoruz. Bazıları da \"Berfiratê şivesinin telaffuzu yanlış\" diyor. Bu bilimsel bir yaklaşım değildir."}]},{"type":"paragraph","content":[{"type":"text","text":"Çünkü, her dilin farklı şiveleri vardır. "},{"type":"text","marks":[{"type":"bold"}],"text":"Devletler herkesin birbirini anlayabilmesi için ne yapıyor? Bir okul dili yaratıyor ve bunu okullarda herkese öğretiyor."}]},{"type":"paragraph","content":[{"type":"text","text":"Örneğin Almanya'nın Hannover, Köln, Bayern ve Stuttgart şehirlerinin lehçeleri birbirinden farklıdır. İsviçreli Almanlar da farklı bir aksanla konuşurlar. "},{"type":"text","marks":[{"type":"bold"}],"text":"Bunlar iki devlet! Üniversiteleri ve dil akademileri var."}]},{"type":"paragraph","content":[{"type":"text","marks":[{"type":"bold"}],"text":"Ama yine de birbirlerinin aksanlarını iyi anlamıyorlar. "},{"type":"text","text":"Bu normal bir durumdur. Ne yaptılar? Okul dilini oluşturdular. Herkes evinde şivesini konuşuyor ama okulda da okul dilini öğreniyor. Kitaplar, gazeteler ve mektuplar okul diliyle yazılıyor. Böylece herkes birbirini anlıyor."}]},{"type":"paragraph","content":[{"type":"text","text":"Köln'lü biri evinde Kölsch aksanıyla konuşuyor ama Basel'den birini telefonla aradığında okul Almancası konuşuyor. Çünkü kendi aksanıyla konuşsalar birbirini anlamazlar."}]},{"type":"paragraph","content":[{"type":"text","text":"Ülkemizde Kurmancî, Dimilî ve Soranî lehçelerinin farklı şiveleri bulunmaktadır. Statümüzü aldığımızda diğer uluslar gibi biz de okul dili ile anlaşacağız. Ama herkes evinde kendi lehçesini konuşacak."}]},{"type":"paragraph","content":[{"type":"text","text":"Şiveler binlerce yıl boyunca oluştu. Bunlar emirle, talimatla, okulların açılmasıyla yok olmazlar. Bu nedenlerle şivelerle şaka yapmak cahilliktir ve bu hatadan kaçınmalıyız."}]}]}